राजगुरुनगर (ता. खेड) : आयुष्याच्या उंबरठ्यावर उभे असताना समोर दिसत होते ते जन्मठेपेचे कठोर वास्तव. आशेचे किरणही क्षीण झालेले. मात्र, वाळलेल्या ओंडक्यालाही पालवी फुटते, याची जिवंत साक्ष ठरले आहेत रानमळा येथील सतीश मुरलीधर शिंदे. तुरुंगाच्या भिंतींच्या आत राहून त्यांनी तब्बल ४ पदव्या आणि ८ पदविका पूर्ण करत ‘शिक्षेलाच विद्यापीठ’ बनविले.
दुर्दैवाचा फेरा… आणि जिद्दीचा अंकुर
सामान्य शेतकरी कुटुंबातील सतीश शिंदे बारावीपर्यंत शिक्षण घेऊन १९९४ साली उपजीविकेसाठी मुंबईकडे वळले. नोकरीच्या निमित्ताने महाड येथे ‘साइट सुपरवायझर’ म्हणून काम करत असताना घडलेल्या दुर्दैवी घटनेत त्यांच्यावर कटातील सहभागाचा आरोप ठेवण्यात आला. न्यायालयीन प्रक्रियेनंतर वयाच्या २५व्या वर्षी त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावण्यात आली.
सुमारे ४ वर्षे २ महिने १० दिवस त्यांनी कल्याण व अलिबाग कारागृहात ‘अंडर ट्रायल’ म्हणून काढले. १७ जून २००५ रोजी त्यांची रवानगी कोल्हापूर कारागृहात झाली. आयुष्य अंधारात गेले, असे वाटत असतानाच त्यांनी मनाशी पक्के ठरवले—“नाश नव्हे, तर नव्या उभारणीचा मार्ग निवडायचा!”
कारागृहातच ज्ञानयज्ञ
२१ जून २००५ रोजी कारागृहातील अभ्यासकेंद्रातून त्यांनी शिक्षणास सुरुवात केली आणि पहिल्याच वर्षी ‘फर्स्ट क्लास फर्स्ट’ उत्तीर्ण होऊन जिद्दीचा पहिला टप्पा पार केला. पुढे त्यांनी—
बी.ए. (अर्थशास्त्र)
बी.ए. (राज्यशास्त्र)
एम.ए. (अर्थशास्त्र)
एम.ए. (राज्यशास्त्र)
या पदव्या पूर्ण केल्या.
तसेच मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या Welingkar Institute of Management Development and Research येथे बहिःस्थ विद्यार्थी म्हणून प्रवेश घेऊन आठ वर्षांत आठ पदविका संपादन केल्या—
डिप्लोमा इन फायनान्शियल मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन बिझनेस मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन ह्युमन रिसोर्स मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन आंत्रप्रुनरशिप मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन मार्केटिंग मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन अॅग्री बिझनेस मॅनेजमेंट
डिप्लोमा इन बँकिंग
डिप्लोमा इन इंडस्ट्रियल मॅनेजमेंट
इंग्रजी संभाषण, संगणक कौशल्ये—हे सर्व त्यांनी कोणत्याही औपचारिक मार्गदर्शनाशिवाय, अक्षरशः ‘एकलव्य’ वृत्तीने आत्मसात केले.
मुक्ततेनंतर समाजकारणाची वाट
साडेसतरा वर्षांचा कारावास भोगल्यानंतर १४ सप्टेंबर २०१८ रोजी त्यांची मुक्तता झाली. चांगल्या वर्तनाबद्दल ६ महिने १८ दिवसांची शिक्षा माफ झाली.
आज ते २०१९ पासून राष्ट्रीयकृत बँकेचे आर्थिक व विमा सल्लागार म्हणून कार्यरत आहेत. तसेच पुण्यातील नवजीवन मंडळ आणि Prison Ministry India या संस्थांमध्ये समुपदेशक म्हणून कोणतेही मानधन न घेता सेवा देत आहेत. “कैद्यांसाठी काम करणे, हीच खरी परतफेड,” असे ते नम्रपणे सांगतात.
सन्मानांची मालिका
त्यांच्या शैक्षणिक व सामाजिक कार्याची दखल घेत अनेक पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले आहे—
पुणे शिक्षण भूषण, सह्याद्री रत्न, राष्ट्रीय शिक्षा रत्न, श्रेष्ठ भारत, कोल्हापूर भूषण, राष्ट्रीय प्रतिभा सन्मान, विद्या रत्न अवॉर्ड आदींसह ‘MAGIC BOOK ऑफ रेकॉर्ड’मध्ये ‘National Icon’ म्हणून नोंद.
१ फेब्रुवारी २०२६ रोजी दिल्ली येथे आयोजित कार्यक्रमात Pandit Deendayal Upadhyay Hindi Vidyapeeth यांच्याकडून त्यांना “मानद-विद्यावाचस्पती” (Honorary Doctorate) प्रदान करण्यात आली.
प्रेरणेचा दीपस्तंभ
सतीश शिंदे यांची कहाणी ही केवळ एका व्यक्तीची यशोगाथा नाही; ती शिक्षणाच्या परिवर्तनशक्तीची साक्ष आहे. तुरुंगाच्या कठोर भिंतींआडही आशेचा अंकुर रुजू शकतो, याचा हा जिवंत पुरावा.
आज रानमळा गावासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण समाजासाठी ते प्रेरणेचा दीपस्तंभ ठरत आहेत—कारण परिस्थिती नव्हे, तर निर्धारच भविष्य घडवतो!
